Η τεχνητή νοημοσύνη, η ψυχική υγεία και η ανάγκη για ανθρώπινη σύνδεση

Μπορεί η τεχνητή νοημοσύνη να μας καταλάβει;

Υπάρχουν στιγμές που μια σκέψη γίνεται πολύ βαριά για να παραμείνει μέσα μας, αλλά και πολύ δύσκολη για να ειπωθεί σε έναν άλλον άνθρωπο.

Μπορεί να είναι αργά τη νύχτα. Μπορεί να νιώθουμε μόνοι, μπερδεμένοι ή φοβισμένοι. Μπορεί να μην είμαστε ακόμη έτοιμοι να ζητήσουμε βοήθεια ή να φοβόμαστε ότι όσα αισθανόμαστε θα φανούν υπερβολικά, παράλογα ή ντροπιαστικά.

Κάπου εκεί, μια οθόνη μπορεί να μοιάζει ασφαλής.

Δεν μας κοιτάζει, δεν μας διακόπτει και δεν δείχνει έκπληξη. Είναι διαθέσιμη οποιαδήποτε στιγμή και απαντά σχεδόν αμέσως. Έτσι, όλο και περισσότεροι άνθρωποι απευθύνονται στην τεχνητή νοημοσύνη όχι μόνο για πληροφορίες, αλλά και για θέματα που αφορούν το άγχος, τη μοναξιά, τις σχέσεις και την ψυχική τους υγεία.

Αυτό γεννά ένα σημαντικό ερώτημα:

Όταν μια μηχανή μάς απαντά με λόγια που μοιάζουν υποστηρικτικά, σημαίνει ότι μπορεί πραγματικά να μας καταλάβει;

Γιατί μπορεί να είναι ευκολότερο να μιλήσουμε σε μια οθόνη;

Η ανάγκη να εκφραστούμε χωρίς τον φόβο της κριτικής είναι βαθιά ανθρώπινη.

Για κάποιον που δυσκολεύεται να δείξει ευάλωτος, η επικοινωνία με ένα ψηφιακό εργαλείο μπορεί να δημιουργήσει ένα προσωρινό αίσθημα ασφάλειας. Δεν υπάρχει ο φόβος ότι θα απογοητεύσει ή θα επιβαρύνει τον άλλον. Δεν χρειάζεται να ανησυχεί για την αντίδραση, το βλέμμα ή την πιθανότητα να παρερμηνευτεί.

Η απόσταση της οθόνης μπορεί να μειώσει τη ντροπή και να διευκολύνει την πρώτη διατύπωση μιας δύσκολης εμπειρίας.

Παράλληλα, το να γράψουμε αυτό που νιώθουμε μπορεί να μας βοηθήσει να επιβραδύνουμε, να οργανώσουμε τις σκέψεις μας και να δώσουμε λέξεις σε κάτι που μέχρι τότε υπήρχε μόνο ως σύγχυση ή ένταση. Υπό αυτή την έννοια, ένα ψηφιακό εργαλείο μπορεί να λειτουργήσει σαν ένα ημερολόγιο που απαντά.

Αυτό δεν είναι απαραίτητα αρνητικό. Το σημαντικό είναι να γνωρίζουμε τι μπορεί να μας προσφέρει και πού βρίσκονται τα όριά του.

Τι μπορεί να προσφέρει η τεχνητή νοημοσύνη;

Ένα εργαλείο τεχνητής νοημοσύνης μπορεί να μας βοηθήσει να οργανώσουμε τις σκέψεις μας, να καταγράψουμε όσα αισθανόμαστε, να λάβουμε βασικές ψυχοεκπαιδευτικές πληροφορίες ή να προετοιμάσουμε όσα θέλουμε να συζητήσουμε με έναν επαγγελματία.

Μπορεί επίσης να μας υπενθυμίσει απλές τεχνικές χαλάρωσης και αυτοφροντίδας ή να μας βοηθήσει να αναγνωρίσουμε ότι ίσως χρειαζόμαστε περισσότερη υποστήριξη.

Η συνεχής διαθεσιμότητα είναι ένα πραγματικό πλεονέκτημα, ιδιαίτερα όταν η πρόσβαση σε υπηρεσίες ψυχικής υγείας είναι περιορισμένη.

Ωστόσο, δεν είναι όλα τα ψηφιακά εργαλεία ίδια. Άλλο είναι ένα πρόγραμμα σχεδιασμένο ειδικά για την ψυχική υγεία, βασισμένο σε θεραπευτικές μεθόδους και ελεγμένο σε κλινικές μελέτες, και άλλο ένα γενικής χρήσης chatbot. Τα θετικά ευρήματα για τα πρώτα δεν σημαίνουν ότι κάθε εφαρμογή τεχνητής νοημοσύνης είναι ασφαλής ή θεραπευτικά αποτελεσματική.

Τι γνωρίζουμε από την έρευνα;

Τα πρώτα επιστημονικά δεδομένα είναι ενδιαφέροντα, αλλά χρειάζεται να ερμηνεύονται με προσοχή.

Συστηματικές ανασκοπήσεις δείχνουν ότι ορισμένες παρεμβάσεις μέσω chatbots μπορούν να συνδεθούν με μικρές μειώσεις των συμπτωμάτων άγχους και κατάθλιψης. Κλινικές μελέτες ειδικά σχεδιασμένων εργαλείων έχουν επίσης παρουσιάσει ενθαρρυντικά αποτελέσματα.

Οι ερευνητές, ωστόσο, επισημαίνουν σημαντικούς περιορισμούς: μεγάλες διαφορές ανάμεσα στα προγράμματα, λίγα δεδομένα για τη μακροχρόνια αποτελεσματικότητα, ανεπαρκή καταγραφή πιθανών αρνητικών επιδράσεων και περιορισμένη γνώση για τα νεότερα εργαλεία παραγωγικής τεχνητής νοημοσύνης.

Η επιστημονική εικόνα, επομένως, δεν μας οδηγεί ούτε στην πλήρη απόρριψη ούτε στον άκριτο ενθουσιασμό. Η τεχνητή νοημοσύνη μπορεί να αποτελέσει ένα συμπληρωματικό εργαλείο, αλλά όχι υποκατάστατο της επαγγελματικής φροντίδας.

Η αίσθηση κατανόησης και η πραγματική συνάντηση

Μια απάντηση μπορεί να ακούγεται συμπονετική χωρίς να προέρχεται από κάποιον που αισθάνεται συμπόνια.

Η τεχνητή νοημοσύνη αναγνωρίζει γλωσσικά μοτίβα και παράγει απαντήσεις που μπορεί να μοιάζουν ζεστές, υποστηρικτικές ή ενσυναισθητικές. Δεν διαθέτει, όμως, προσωπική ιστορία, σώμα, συναισθηματική εμπειρία ή ανθρώπινη ευθύνη απέναντι σε εκείνον που της μιλά.

Αυτό δεν σημαίνει ότι η ανακούφιση που μπορεί να νιώσει ένας άνθρωπος είναι ψεύτικη. Τα λόγια μπορεί πράγματι να τον βοηθήσουν να ηρεμήσει ή να δει κάτι διαφορετικά.

Χρειάζεται, όμως, να διακρίνουμε την αίσθηση ότι μας καταλαβαίνουν από την πραγματική ανθρώπινη συνάντηση.

Στην ψυχοθεραπεία δεν θεραπεύουν μόνο οι σωστές λέξεις. Θεραπεύει και η σχέση μέσα στην οποία αυτές οι λέξεις αποκτούν νόημα.

Ο θεραπευτής δεν ακούει μόνο όσα λέγονται. Παρατηρεί τη σιωπή, τον τόνο της φωνής, τη δυσκολία να ειπωθεί μια λέξη και την αντίφαση ανάμεσα σε όσα περιγράφει ο άνθρωπος και σε όσα φαίνεται να βιώνει. Θυμάται την ιστορία του, αναγνωρίζει επαναλαμβανόμενα μοτίβα και αναλαμβάνει την ευθύνη να σκέφτεται όχι μόνο τι θα τον ανακουφίσει προσωρινά, αλλά και τι μπορεί να τον βοηθήσει ουσιαστικά.

Και κυρίως, παραμένει παρών όταν η σχέση δυσκολεύεται.

Ένα ψηφιακό εργαλείο μπορεί να προσομοιώσει έναν διάλογο. Δεν συμμετέχει, όμως, σε μια αμοιβαία ανθρώπινη σχέση.

Όταν η επιβεβαίωση δεν είναι αρκετή

Υπάρχουν στιγμές που δεν χρειαζόμαστε απλώς κάποιον να συμφωνήσει μαζί μας.

Χρειαζόμαστε έναν άνθρωπο που θα μπορέσει, με φροντίδα και σεβασμό, να μας βοηθήσει να δούμε κάτι που δεν βλέπουμε ακόμη. Να αναρωτηθεί μαζί μας μήπως μια σκέψη γεννιέται από τον φόβο ή μήπως κάτι που μας ανακουφίζει προσωρινά μάς απομακρύνει μακροπρόθεσμα από τη ζωή που επιθυμούμε.

Τα συστήματα τεχνητής νοημοσύνης μπορεί κάποιες φορές να γίνονται υπερβολικά συμφωνητικά. Σε θέματα ψυχικής υγείας, όμως, η άκριτη επιβεβαίωση μπορεί να ενισχύσει φόβους, παραμορφωμένες αντιλήψεις ή επιβλαβείς επιλογές.

Η υποστήριξη δεν σημαίνει πάντοτε συμφωνία. Μερικές φορές σημαίνει μια προσεκτική και ασφαλή πρόκληση.

Τα όρια που χρειάζεται να γνωρίζουμε

Η τεχνητή νοημοσύνη μπορεί να κάνει λάθη, να παράγει ανακριβείς πληροφορίες ή να απαντά με μεγάλη βεβαιότητα, ακόμη και όταν η απάντηση δεν είναι κατάλληλη για τον συγκεκριμένο άνθρωπο.

Δεν μπορεί να πραγματοποιήσει ολοκληρωμένη κλινική αξιολόγηση και δεν αναγνωρίζει πάντοτε τον κίνδυνο ή το βαθύτερο νόημα πίσω από μια φράση.

Δεν πρέπει να χρησιμοποιείται ως μοναδική πηγή υποστήριξης σε περιπτώσεις αυτοκτονικών σκέψεων, σοβαρής κατάθλιψης, ψυχωτικών συμπτωμάτων, κακοποίησης, έντονης συναισθηματικής κρίσης ή ερωτημάτων σχετικά με διάγνωση και φαρμακευτική αγωγή.

Εξίσου σημαντικό είναι το ζήτημα της ιδιωτικότητας. Πριν μοιραστούμε ευαίσθητες πληροφορίες, χρειάζεται να γνωρίζουμε αν και με ποιον τρόπο αποθηκεύονται ή χρησιμοποιούνται τα δεδομένα μας.

Μπορεί να αντικαταστήσει την ψυχοθεραπεία;
Με βάση τα σημερινά επιστημονικά δεδομένα, όχι.

Μπορεί να προσφέρει πληροφορίες, έναν πρώτο χώρο έκφρασης και ορισμένα εργαλεία αυτοπαρατήρησης. Δεν μπορεί, όμως, να αντικαταστήσει την κλινική κρίση, τη δεοντολογική ευθύνη, τη γνώση της προσωπικής ιστορίας και τη ζωντανή θεραπευτική σχέση.

Το γεγονός ότι ένα σύστημα είναι πάντοτε διαθέσιμο δεν σημαίνει ότι είναι πάντοτε κατάλληλο. Και το γεγονός ότι μια απάντηση ακούγεται ανθρώπινη δεν σημαίνει ότι προέρχεται από ανθρώπινη κατανόηση.

Από την απάντηση στη συνάντηση

Η τεχνολογία μπορεί να μας βοηθήσει να βρούμε λέξεις. Μπορεί να μας προσφέρει πληροφορίες και, κάποιες στιγμές, μια αίσθηση ανακούφισης.

Δεν χρειάζεται ούτε να τη φοβόμαστε ούτε να της παραδίδουμε άκριτα την εσωτερική μας ζωή.

Ίσως το ουσιαστικό ερώτημα δεν είναι αν μια μηχανή μπορεί να παράγει την κατάλληλη απάντηση. Είναι αν η απάντηση αυτή μας βοηθά να πλησιάσουμε περισσότερο τον εαυτό μας, τους άλλους και τη δυνατότητα να ζητήσουμε πραγματική φροντίδα.

Γιατί ο άνθρωπος δεν έχει ανάγκη μόνο από λόγια που ανταποκρίνονται σε όσα γράφει.

Έχει ανάγκη να τον δουν.
Να τον ακούσουν.
Να θυμούνται την ιστορία του.
Να αντέξουν μαζί του τη σιωπή.
Και να παραμείνουν παρόντες, ακόμη και όταν δεν υπάρχει μια γρήγορη ή εύκολη απάντηση.

Ίσως, τελικά, η πιο ουσιαστική θεραπευτική εμπειρία να μη βρίσκεται στην τελειότητα της απάντησης, αλλά στην ασφάλεια μιας αληθινής ανθρώπινης συνάντησης.