«Όταν το σώμα δεν νιώθει ασφαλές»

Μια σύντομη ματιά στη θεωρία του πνευμονογαστρικού νεύρου (Polyvagal Theory) και στη σύνδεσή της με την ψυχοθεραπεία.

Πολλοί άνθρωποι λένε συχνά:

«Δεν μπορώ να χαλαρώσω.»
«Νιώθω συνέχεια σε ένταση.»
«Ακόμη κι όταν όλα είναι καλά, το σώμα μου δεν ηρεμεί.»

Συχνά προσπαθούμε να εξηγήσουμε αυτές τις εμπειρίες μόνο μέσα από τη σκέψη ή το άγχος. Όμως πολλές φορές το σώμα μας λειτουργεί σαν να βρίσκεται ακόμη σε κίνδυνο, ακόμη κι όταν ο κίνδυνος έχει περάσει.

Η θεωρία του πνευμονογαστρικού νεύρου (Polyvagal Theory), που αναπτύχθηκε από τον νευροεπιστήμονα Stephen Porges, έφερε μια διαφορετική ματιά στον τρόπο που κατανοούμε το άγχος, το τραύμα και τη συναισθηματική ρύθμιση.

Η θεωρία αυτή βασίζεται στην ιδέα ότι το νευρικό μας σύστημα επηρεάζει βαθιά τον τρόπο που αισθανόμαστε ασφάλεια, σχετιζόμαστε με τους άλλους και ανταποκρινόμαστε στο στρες.

Τα τελευταία χρόνια, η Polyvagal Theory έχει επηρεάσει σημαντικά τον χώρο της ψυχοθεραπείας και ιδιαίτερα τις προσεγγίσεις που δίνουν έμφαση:

• στο τραύμα,
• στη θεραπευτική σχέση
• στη σύνδεση σώματος και ψυχισμού,
• αλλά και στη σημασία της συναισθηματικής ασφάλειας.
  

Μέσα από αυτό το πρίσμα, πολλές δυσκολίες δεν αντιμετωπίζονται πλέον μόνο ως «σκέψεις» ή «συμπεριφορές», αλλά και ως τρόποι με τους οποίους το νευρικό σύστημα έχει μάθει να προστατεύει τον άνθρωπο.

 
Τι είναι το πνευμονογαστρικό νεύρο;

Το πνευμονογαστρικό νεύρο (vagus nerve) συνδέει τον εγκέφαλο με βασικά όργανα του σώματος, όπως η καρδιά, οι πνεύμονες και το πεπτικό σύστημα, και παίζει σημαντικό ρόλο στη ρύθμιση του οργανισμού μας.

Σύμφωνα με την Polyvagal Theory, το νευρικό μας σύστημα «σκανάρει» συνεχώς το περιβάλλον αναζητώντας απαντήσεις σε ένα βασικό ερώτημα:

«Είμαι ασφαλής ή όχι;»

Αυτή η διαδικασία συμβαίνει πολλές φορές ασυνείδητα και επηρεάζει τον τρόπο που αισθανόμαστε, σκεφτόμαστε και σχετιζόμαστε με τους άλλους.

Οι τρεις βασικές καταστάσεις του νευρικού συστήματος

1. Ασφάλεια και σύνδεση

Όταν το σώμα νιώθει ασφαλές:

• μπορούμε να χαλαρώσουμε,
• να συνδεθούμε με τους άλλους,
• να σκεφτούμε πιο καθαρά,
• να έχουμε πρόσβαση στα συναισθήματά μας.

Σε αυτή την κατάσταση, το νευρικό σύστημα δεν χρειάζεται να βρίσκεται σε άμυνα.

2. Κατάσταση επιβίωσης  Fight / Flight

Όταν το σώμα αντιληφθεί κίνδυνο, μπορεί να εμφανιστούν:

• άγχος,
• υπερένταση,
• ταχυκαρδία,
• υπερανάλυση,
• ανάγκη ελέγχου,
• δυσκολία χαλάρωσης.

Το νευρικό σύστημα προετοιμάζεται να προστατευτεί.

Ακόμη κι όταν ο κίνδυνος δεν υπάρχει πραγματικά στο παρόν, το σώμα μπορεί να συνεχίζει να αντιδρά σαν να υπάρχει.

3. Πάγωμα Freeze / Shutdown 

Όταν το στρες γίνεται έντονο ή παρατεταμένο, το σώμα μπορεί να «κλείσει»:

• εξάντληση,
• μούδιασμα,
• απόσυρση,
• δυσκολία κινητοποίησης,
• αποσύνδεση από το συναίσθημα ή το σώμα.

Πολλές φορές αυτή η κατάσταση παρερμηνεύεται ως αδυναμία ή τεμπελιά, ενώ στην πραγματικότητα αποτελεί έναν προστατευτικό μηχανισμό του οργανισμού.

Το σώμα μαθαίνει την ασφάλεια

Το νευρικό μας σύστημα διαμορφώνεται μέσα από εμπειρίες και σχέσεις.

Όταν κάποιος έχει μεγαλώσει σε περιβάλλον με ένταση, αστάθεια ή συναισθηματική ανασφάλεια, το σώμα μπορεί να έχει μάθει να βρίσκεται διαρκώς σε επιφυλακή.

Αυτό δεν σημαίνει ότι υπάρχει κάτι «λάθος» με τον άνθρωπο. Συχνά σημαίνει ότι το νευρικό του σύστημα προσαρμόστηκε με τον καλύτερο τρόπο που μπορούσε.

Μπορεί να αλλάξει αυτό;

Ναι. Το νευρικό σύστημα έχει την ικανότητα να επαναρυθμίζεται μέσα από νέες εμπειρίες ασφάλειας.

Η διαδικασία αυτή συνήθως συμβαίνει σταδιακά, μέσα από:

• ασφαλείς σχέσεις,
• θεραπευτική σύνδεση,
• επαφή με το σώμα,
• ξεκούραση,
• όρια,
• συναισθηματική αναγνώριση και αποδοχή.

Μερικές φορές ακόμη και μικρές εμπειρίες ασφάλειας μπορούν να λειτουργήσουν βαθιά ρυθμιστικά για το σώμα και το νευρικό σύστημα.

Ίσως λοιπόν το ερώτημα να μην είναι μόνο:
«Γιατί αντιδρώ έτσι;»

Αλλά και:
«Τι έχει μάθει το νευρικό μου σύστημα για την ασφάλεια;»

Και ίσως η θεραπεία να αφορά, μεταξύ άλλων, τη σταδιακή εμπειρία ότι δεν χρειάζεται να ζούμε συνεχώς σε κατάσταση επιβίωσης.

Ίσως κάπως έτσι, αργά και με ασφάλεια, το σώμα να αρχίσει να μαθαίνει ότι η ηρεμία δεν είναι πια κάτι ξένο.