Μπορεί το σώμα να κρατά εμπειρίες που το μυαλό έχει ξεχάσει;

Η σύνδεση ανάμεσα στο σώμα, το τραύμα και τη μνήμη

Πολλοί άνθρωποι βιώνουν στιγμές όπου το σώμα τους αντιδρά έντονα χωρίς να μπορούν να εξηγήσουν ακριβώς το γιατί.

Ένα σφίξιμο στο στήθος.
Μια ξαφνική ταχυκαρδία.
Δυσκολία χαλάρωσης.
Έντονη συναισθηματική αντίδραση σε κάτι που «λογικά» μοιάζει μικρό.

Και πολλές φορές εμφανίζεται η απορία:

«Γιατί αντιδρώ έτσι ενώ ξέρω πως είμαι ασφαλής;»

Τα τελευταία χρόνια, η ψυχοθεραπεία και η νευροεπιστήμη στρέφονται όλο και περισσότερο στη μελέτη της σχέσης ανάμεσα στο σώμα, το τραύμα και τη μνήμη. Σύγχρονες θεωρίες και έρευνες δείχνουν πως κάποιες εμπειρίες δεν αποθηκεύονται μόνο ως συνειδητές αναμνήσεις ή σκέψεις. Μπορεί να αφήσουν αποτύπωμα και στο σώμα.

Το σώμα θυμάται με διαφορετικό τρόπο

Όταν ακούμε τη λέξη «μνήμη», συνήθως σκεφτόμαστε γεγονότα που μπορούμε να περιγράψουμε με λόγια. Αναμνήσεις που θυμόμαστε συνειδητά.

Όμως ο ανθρώπινος οργανισμός διαθέτει και έναν πιο σιωπηλό τρόπο καταγραφής εμπειριών.

Το σώμα και το νευρικό σύστημα μαθαίνουν μέσα από την εμπειρία:

• τι είναι ασφαλές,
• τι μοιάζει απειλητικό,
• πότε χρειάζεται να υπάρχει επιφυλακή,
• και πώς πρέπει να προστατευτούμε.

Έτσι, κάποιες εμπειρίες μπορεί να συνεχίσουν να επηρεάζουν το σώμα ακόμη κι όταν δεν υπάρχουν ξεκάθαρες αναμνήσεις ή λέξεις για να τις περιγράψουμε.

Αυτό δεν σημαίνει ότι το σώμα «θυμάται» κυριολεκτικά κάθε γεγονός. Σημαίνει όμως ότι το νευρικό σύστημα μπορεί να διατηρεί μοτίβα προστασίας και επιβίωσης που κάποτε ήταν απαραίτητα.

Όταν το σώμα μιλά πριν από τις λέξεις

Ιδιαίτερα σε περιόδους έντονου στρες ή σε πρώιμες εμπειρίες ζωής, πολλά συναισθήματα και βιώματα δεν επεξεργάζονται πάντα λεκτικά ή συνειδητά.

Γι’ αυτό και κάποιες φορές το σώμα «μιλά» πρώτο:

• μέσα από χρόνιες εντάσεις,
• δυσκολία ύπνου,
• σωματική κόπωση,
• ψυχοσωματικά συμπτώματα,
• δυσκολία χαλάρωσης,
• ή έντονες συναισθηματικές αντιδράσεις που μοιάζουν δυσανάλογες με το παρόν.

Ο ψυχίατρος Bessel van der Kolk, μέσα από το έργο του πάνω στο ψυχικό τραύμα, περιγράφει αυτή ακριβώς τη σύνδεση ανάμεσα στις τραυματικές εμπειρίες και στο σώμα. Υποστηρίζει πως το σώμα συχνά διατηρεί το αποτύπωμα εμπειριών που δεν έχουν ακόμη επεξεργαστεί ή νοηματοδοτηθεί.

Με άλλα λόγια, κάποιες φορές το σώμα αντιδρά πριν προλάβει το μυαλό να καταλάβει τι συμβαίνει.

Όταν οι παλιές εμπειρίες επηρεάζουν το παρόν

Άνθρωποι που έχουν μεγαλώσει σε περιβάλλον με αστάθεια, ένταση, υπερβολική κριτική, φόβο ή συναισθηματική ανασφάλεια μπορεί να έχουν μάθει να βρίσκονται διαρκώς σε επιφυλακή.

Αυτό μπορεί να εμφανίζεται αργότερα στη ζωή μέσα από:

• υπερανάλυση,
• δυσκολία εμπιστοσύνης,
• ανάγκη ελέγχου,
• φόβο εγκατάλειψης,
• απομάκρυνση από τους άλλους,
• ή δυσκολία να χαλαρώσουν πραγματικά.

Πολλές από αυτές τις αντιδράσεις δεν αποτελούν «υπερβολή» ή αδυναμία χαρακτήρα. Συχνά είναι τρόποι με τους οποίους το σώμα και το νευρικό σύστημα έμαθαν κάποτε να προστατεύουν τον άνθρωπο.

Η σημασία της ασφάλειας στην ψυχοθεραπεία

Μέσα σε αυτό το πλαίσιο, η ψυχοθεραπεία δεν αφορά μόνο την κατανόηση των σκέψεων ή του παρελθόντος.

Πολλές φορές αφορά και τη δημιουργία μιας νέας εμπειρίας ασφάλειας, μέσα στη σχέση, στο σώμα και στο νευρικό σύστημα.

Μέσα από μια σταθερή και ασφαλή θεραπευτική σχέση, το άτομο μπορεί σταδιακά:

• να αναγνωρίσει τις αντιδράσεις του,
• να συνδεθεί περισσότερο με το σώμα και τα συναισθήματά του,
• να κατανοήσει τους μηχανισμούς προστασίας του,
• και να βιώσει ότι δεν χρειάζεται να βρίσκεται συνεχώς σε επιφυλακή.

Η θεραπεία δεν «σβήνει» το παρελθόν. Μπορεί όμως να βοηθήσει το σώμα να αποκτήσει νέες εμπειρίες ασφάλειας, σύνδεσης και ρύθμισης.

Ακούγοντας το σώμα με περισσότερη κατανόηση

Το σώμα και ο ψυχισμός δεν λειτουργούν ξεχωριστά. Οι εμπειρίες μας επηρεάζουν όχι μόνο τον τρόπο που σκεφτόμαστε, αλλά και τον τρόπο που αισθανόμαστε, σχετιζόμαστε και υπάρχουμε μέσα στο σώμα μας.

Πολλές αντιδράσεις που σήμερα μας δυσκολεύουν μπορεί κάποτε να αποτέλεσαν τρόπους προστασίας και προσαρμογής. Και πίσω από αυτές τις αντιδράσεις δεν βρίσκεται απαραίτητα «υπερβολή» ή αδυναμία, αλλά ένα νευρικό σύστημα που προσπάθησε να μας κρατήσει ασφαλείς.

Η θεραπεία μπορεί να αποτελέσει έναν χώρο όπου το σώμα δεν χρειάζεται πια να βρίσκεται διαρκώς σε επιφυλακή. Έναν χώρο όπου, σταδιακά, μπορεί να δημιουργηθεί περισσότερη σύνδεση, κατανόηση και ασφάλεια τόσο με τον εαυτό μας όσο και με τους άλλους.