Οι Κοινοί Παράγοντες στη Ψυχοθεραπεία: Τι είναι αυτό που θεραπεύει;

Για δεκαετίες προσπαθούσαμε να απαντήσουμε στο ερώτημα:
«Τι είναι αυτό που κάνει την ψυχοθεραπεία πραγματικά αποτελεσματική;»

1. Είναι η μέθοδος;
2. Η τεχνική;
3. Το θεραπευτικό μοντέλο;

Η έρευνα δείχνει κάτι διαφορετικό:
Η θεραπεία λειτουργεί κυρίως χάρη σε ορισμένους κοινούς, διαπροσωπικούς και ανθρώπινους παράγοντες, όχι μόνο λόγω της τεχνικής.

Αυτό ονομάζεται Κοινοπαραγοντισμός (Common Factors Theory) και αποτελεί ένα από τα πιο συζητημένα και τεκμηριωμένα πεδία της σύγχρονης ψυχοθεραπευτικής βιβλιογραφίας.

Τι είναι οι «Κοινοί Παράγοντες»;

Με απλά λόγια, είναι τα στοιχεία που υπάρχουν σε κάθε μορφή ψυχοθεραπείας, ανεξάρτητα από τη σχολή:
Ψυχαναλυτική, Υπαρξιακή, CBT, EMDR, Συνθετική, Συστημική κ.ο.κ.

Περιλαμβάνουν θεμελιώδη στοιχεία όπως:

• η ποιότητα της θεραπευτικής σχέσης
• η ενσυναίσθηση
• η ασφάλεια
• η αίσθηση αποδοχής
• οι ελπίδες και οι προσδοκίες για αλλαγή
• η ενεργή συνεργασία
• η κοινή κατανόηση του προβλήματος

Όπως έγραψε ο Michael Lambert, ένας από τους σημαντικότερους ερευνητές του χώρου:

«Ένα μεγάλο μέρος της αποτελεσματικότητας της θεραπείας οφείλεται σε παράγοντες που υπάρχουν σε όλες τις προσεγγίσεις.»
(Lambert, 1992)

1. Η Θεραπευτική Σχέση: Η καρδιά της θεραπείας
Η ποιότητα της συμμαχίας θεωρείται ο ισχυρότερος παράγοντας αλλαγής.

Ο Edward Bordin (1979) περιέγραψε τρία βασικά συστατικά:

• Δεσμός, η σχέση ασφάλειας και εμπιστοσύνης
• Συμφωνία στους στόχους, το πού πάμε
• Συμφωνία στις μεθόδους, το πώς θα πάμε

Όταν αυτά τα τρία στοιχεία είναι παρόντα, η θεραπεία αποκτά κατεύθυνση, συνοχή και «θεραπευτική ενέργεια».

Η έρευνα δείχνει ότι η θεραπευτική συμμαχία συνδέεται με 45–50% της θεραπευτικής αποτελεσματικότητας (Norcross & Wampold, 2011).

2. Η Ενσυναίσθηση: Ο καθρέφτης που δεν κρίνει

Ο Carl Rogers (1957) περιέγραψε την ενσυναίσθηση ως την ικανότητα του θεραπευτή: «να μπαίνει στον εσωτερικό κόσμο του άλλου, σαν να ήταν δικός του, χωρίς να χάσει το "σαν να".»

Η ενσυναίσθηση:

• μειώνει την άμυνα
• αυξάνει τη συναισθηματική ρύθμιση
• χτίζει ασφάλεια
• επιτρέπει την αυτογνωσία

Όταν ένας άνθρωπος νιώθει βαθιά κατανοημένος, μπορεί να αρχίσει να αλλάζει.

3. Οι Προσδοκίες και η Ελπίδα

Αλλαγή χωρίς ελπίδα δεν υπάρχει.

Ο Jerome Frank (1961) ήταν από τους πρώτους που μίλησε για την «πλαστικότητα της προσδοκίας».

Η πίστη ότι η θεραπεία μπορεί να βοηθήσει είναι η σπίθα που ενεργοποιεί:

• κινητοποίηση
• δέσμευση
• ανθεκτικότητα
• άνοιγμα σε νέες εμπειρίες

Η ελπίδα δεν είναι «θετικό συναίσθημα». Είναι θεραπευτική δύναμη.

4. Η Αίσθηση Ασφάλειας

Σύμφωνα με τη σύγχρονη νευροεπιστήμη (Porges, 2011):

Η θεραπεία λειτουργεί μόνο όταν το νευρικό σύστημα νιώθει ότι δεν απειλείται.
Μόνο τότε ενεργοποιείται το κοιλιακό πνευμονογαστρικό σύστημα (ventral vagal), το οποίο επιτρέπει:

• επεξεργασία
• ενσυναίσθηση
• κοινωνική δέσμευση
• συναισθηματική σύνδεση
• πρόσβαση σε νέες αφηγήσεις
• Ασφάλεια = δυνατότητα αλλαγής.

5. Μια Θεραπευτική Εξηγητική Ιστορία

Σύμφωνα με τους Wampold & Imel (2015), η θεραπεία λειτουργεί όταν δημιουργείται μια:

«προσωπικά πειστική και συναισθηματικά επαληθεύσιμη εξήγηση για το πρόβλημα και την αλλαγή.»

Όχι μια θεωρητική περιγραφή. Αλλά μια αφήγηση που:

• κάνει νόημα στον θεραπευόμενο
• τον βοηθά να καταλάβει τον εαυτό του
• μπορεί να καθοδηγήσει την πράξη

Η αλλαγή συμβαίνει όταν βρίσκουμε έναν νέο τρόπο να νοηματοδοτήσουμε την εμπειρία μας.

Πώς συνδέεται αυτό με τη Συνθετική Ψυχοθεραπεία;

Ο κοινοπαραγοντισμός είναι βαθιά ενσωματωμένος στη Συνθετική Ψυχοθεραπεία.

Γιατί στο κέντρο βρίσκεται:

• η σχέση
• η ενσυναίσθηση
• η αυθεντικότητα
• το νόημα
• η συνεργασία
• η συναισθηματική εμπλοκή
• η ευελιξία του θεραπευτή

Η Συνθετική Προσέγγιση αξιοποιεί τεχνικές από διάφορες σχολές, αλλά πάντα με προτεραιότητα στον άνθρωπο και στη σχέση.

Τι σημαίνει αυτό για τον θεραπευόμενο;

Ότι αυτό που θεραπεύει τελικά δεν είναι η τέλεια μέθοδος.

Είναι:

• η ποιότητα της συνάντησης
• η ανθρώπινη σχέση
• το αίσθημα ότι “κάποιος είναι εδώ μαζί μου”
• η αίσθηση ότι δεν είμαι μόνος στην εσωτερική μου περιπέτεια
  

Αυτός είναι ο πυρήνας της θεραπείας.
Αυτός είναι ο πυρήνας της θεραπευτικής αλλαγής.